TvO 2023-1

Hoe doe je dat en wat levert het op voor leerlingen en leerkrachten?

Hoe ontwikkel je een traumasensitief klimaat in een school? En wat zijn de opbrengsten van een traumasensitief onderwijsklimaat voor leerkrachten en leerlingen? Het consortium Traumasensitief Onderwijs (TSO) voerde met een subsidie van het Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek (NRO) een onderzoek uit naar de implementatie van traumasensitief werken in het onderwijs.

Bij het vormgeven van traumabehandelingen bij kinderen en adolescenten loopt de orthopedagoog geregeld aan tegen lastige dilemma’s. Onbehandeld trauma bij kinderen en jongeren kan enorme effecten hebben, omdat het direct inwerkt op de verdere ontwikkeling van een jeugdige. Voor breed opgeleide orthopedagogen die dit type behandelvraag niet dagelijks treffen, kan de aanpak van trauma, en de keuzes die daarin te maken zijn, twijfels oproepen. Daarbij komt dat de traumatische gebeurtenissen geregeld dusdanig heftig zijn, dat dit ook op de professional behoorlijke indruk kan maken. Hierdoor is het begrijpelijk dat er bij dergelijke trajecten geregeld twijfel of handelingsverlegenheid optreedt bij de behandelend orthopedagoog. In deze bijdrage geven wij een voorbeeld van welke stappen doorlopen kunnen worden om zorgvuldige afwegingen te maken bij dergelijke dilemma’s.

Over het belang voor jonge kinderen om te praten over nare ervaringen

Het merendeel van de kinderen vindt het lastig om over traumatische ervaringen te spreken en zal er niet op eigen initiatief over beginnen. Terwijl praten over trauma met belangrijke anderen en vervolgens passende emotionele steun krijgen, de kans op het ontwikkelen van een posttraumatische stressstoornis (PTSS) verkleint. De omgeving is aan zet om dit gesprek aan te gaan maar die voelt zich – vooral bij jonge kinderen – vaak handelingsverlegen. Het project ‘Ik wil je iets vertellen’ is een reactie op de dagelijkse behandelpraktijk, waarin zowel getraumatiseerde kinderen als volwassenen regelmatig vertellen dat ze als jong kind niet konden delen met anderen wat ze hadden meegemaakt. Het bestaat uit een prentenboek en website die ingezet kunnen worden als hulpmiddel om het gesprek aan te gaan over nare ervaringen, van alledaagse vervelende gebeurtenissen tot trauma’s. Het prentenboek heeft als doel om kinderen te stimuleren om over nare ervaringen te vertellen en voorlezers – of dit nu ouders, docenten of hulpverleners zijn – te helpen om hier goed op te reageren.

Een posttraumatische stressstoornis (PTSS) kan bij minstens 20 procent van de mensen met een licht verstandelijke beperking (LVB) worden vastgesteld. Comorbide stoornissen, zoals stoornissen in het gebruik van een middel, stemmings- en angststoornissen komen bij 80-90 procent van de mensen met PTSS in de normale populatie voor. Er is veel onderzoek gedaan naar de behandeling van PTSS met Imaginaire Exposure (IE) binnen de normale populatie, echter is er weinig onderzoek naar de behandeling van PTSS met IE bij mensen met een LVB.

De huidige studie richt zich op de toepasbaarheid van IE voor PTSS bij mensen met een LVB. Tevens wordt het secundaire effect van IE op bijkomende stoornissen in het gebruik van een middel, stemmings- en angststoornissen meegenomen. De geprotocolleerde behandeling van PTSS met IE (Van Minnen & Arntz, 2017) is onderzocht. Het onderzoek liet zien dat IE een haalbare behandeling lijkt voor PTSS bij mensen met een LVB. PTSS- en angstklachten namen significant af. Er kwam een aantal suggesties naar voren om het IE-protocol aan te passen voor mensen met een LVB.

Geachte lezers, bedank eens wat ouders het allerliefst voor hun kinderen willen. U zult vast denken aan een goede gezondheid, een goede carriere en veel vrienden. Maar als puntje bij paaltje komt, wilt u eerst en vooral toch dat uw kind gelukkig is. 

'Ga je verhuizen? Oh, dan kun je eens lekker dingen weggooien ...' Hoezo lekker? Ik wil helemaal geen dingen weggooien. Ik word er doodongelukkig van als ik er al aan denk. De weken voor en de dag van de verhuizing was ik haast paranoïde: als er maar niks weggegooid zou worden! Toen ik echter een beetje gesetteld was in het nieuwe huis, ben ik op eigen initiatief eens door mijn garderobe gegaan en heb ik zonder een centje pijn alles wat niet paste weggedaan. Hoe werkt dat, die behoefte aan objecten? En heeft je stemming invloed op die behoefte of juist andersom?

Dit artikel bespreekt cruciale aspecten die ten onrechte niet besproken worden in ‘Uitdagingen in de zorg voor kinderen en jongeren met genderdiversiteit’ (Vrouenraets et al., 2022a). Namelijk, de mogelijkheid dat behandeling met puberteitsremmers en cross-sekse hormonen zorgt voor een belemmerde breinontwikkeling en verminderd seksueel functioneren, en de zorg dat puberteitsremmers juist zorgen voor het aanhouden van de genderdysforie doordat zij de ontwikkeling pauzeren. Ook bespreekt deze reactie het feit dat de grote stijging van het aantal jongeren met genderproblematiek vooral geboren tienermeisjes betreft. Verder een kritische bespreking van het gebruik van de begrippen ‘geboortegeslacht’ en ‘genderidentiteit’ door Vrouenraets et al. Dit alles mondt uit in een oproep aan orthopedagogen om zich te verdiepen in genderproblematiek zodat zij betreffende jongeren adequaat kunnen helpen zonder meteen te hoeven doorverwijzen.

Een literatuurstudie

Het meemaken van ingrijpende gebeurtenissen kan leiden tot een posttraumatische stressstoornis (PTSS). Soms zijn de symptomen zo hevig of de schuld- en schaamtegevoelens zo overweldigend dat uit het leven stappen de enige oplossing lijkt. Op basis van een systematisch literatuuronderzoek met vijftien artikelen is de relatie tussen PTSS en suïcidaliteit onder jongeren en adolescenten in kaart gebracht. Hoe meer kenmerken van PTSS bij een jongere aanwezig zijn, hoe meer suïcidaal gedrag en suïcidale gedachten gerapporteerd worden. Aanbevelingen voor de praktijk zijn het volgen van richtlijnen in het screenen en classificeren van PTSS, alsook het vergroten van de ervaren sociale steun, de weerbaarheid, het zelfbeeld en het doorzettingsvermogen. Meer longitudinaal onderzoek is nodig om beter zicht te verkrijgen op factoren die interfereren met het gevonden verband tussen PTSS en suïcidaliteit én om de richting van het gevonden verband te bevestigen.

Bij het zoeken naar een songtekst bij het thema 'trauma' zocht ik als eerste op woorden als pain, suffering en guilt. Na het lezen van meerdere songteksten werd ik even stil en vroeg ik mijzelf af waar het werkelijk om gaat bij trauma. Er kwamen woorden als troost, bescherming en hoop in mij op. Ik realiseerde me dat onze samenleving veranderd is naar een waarin we primair gericht zijn op hulp bieden bij pijn, lijden en schuld opdat deze intense emoties zo snel mogelijk verminderen en liefst verdwijnen, zodat we weer meekunnen in de ratrace.

De intergenerationele overdracht van geweld in gezinnen

Partnergeweld en kindermishandeling verhogen de kans op posttraumatische stress, wat de kans verhoogt opnieuw slachtoffer of dader te worden van relationeel geweld. De bevindingen van een promotieonderzoek laten zien dat trauma(gerelateerde) klachten van zowel kinderen als ouders verklarende factoren zijn voor deze intergenerationele overdracht. Kinderen blijken echter veerkrachtig te zijn; met de juiste professionele en sociale ondersteuning kan de intergenerationele overdracht van geweld en trauma doorbroken worden.

Interview met Trees van der Voorden

Gelukkig komt er steeds meer aandacht voor het lichaam in traumabehandelingen, maar het kan beter, merkt orthopedagoog-generalist, gedragstherapeut en kinderfysiotherapeut Trees van der Voorden. ‘Uit schaamte, schuld of wantrouwen vertellen kinderen niet altijd hoe het echt met ze gaat. Het helpt als je goed naar hun lichaamstaal kijkt.’

Vlak na de zomervakantie hebben wij een afspraak met de kleuterjuf van onze jongste dochter. Al voor de zomer bespraken we dat ze goed mee kwam met de leerstof, maar ze wel extreem nagelbijt en soms erg afgeleid was. We zouden na de zomervakantie verder praten en ondertussen had ik vanuit eigen expertise al een kinderfysiotherapeut gezocht voor onderzoek naar mogelijke sensorische integratieproblemen. 

Gesprekken over trauma, veerkracht en herstel

Wat is je overkomen? Gesprekken over trauma, veerkracht en herstel. 

Bruce D. Perry & Oprah Winfrey

Spectrum, ISBN 978 900 0378 88 3