TvO 2024-2

Aldus mijn vader, op een van de vele momenten dat ik hem als tiener mijn nieuwe favoriete muziek liet horen. Als rechtgeaarde tiener ging ik er dan van uit dat hij het ‘niet begreep’, omdat hij ‘oud’ was. En ik wist zéker dat ik nooooit zo zou zijn. Ik zou me altijd blijven openstellen voor nieuwe dingen.

Euh ...

B-appy is een gezondheidsapp voor cliënten met een licht verstandelijke beperking. In dit artikel komt aan de orde waarom deze app en specifieke aandacht voor het verbeteren van de gezondheid van mensen met een licht verstandelijke beperking en hun betrokkenen nodig is. De keuze voor Positieve Gezondheid als fundament, de vorm en inhoud van de app en het belang van de dialoog als bedding voor de inzet van de app worden toegelicht.

In Nederland hebben naar schatting 290.000 mensen dementie. Voorlichting over dementie is van groot belang en begint idealiter al op de basisschool. In dit artikel wordt het intergenerationele initiatief het Adoptieproject: jong adopteert oud toegelicht, en worden bevindingen van een eerste kleinschalig onderzoek gepresenteerd. In het Adoptieproject leren basisschoolkinderen over dementie en gaan zij op bezoek bij mensen met dementie woonachtig in een zorginstelling. Bevindingen uit dit onderzoek en uit de praktijk tonen aan dat het Adoptieproject een belangrijke bijdrage levert aan de kennis over dementie bij kinderen en een positieve impact heeft op zowel kinderen als mensen met dementie.

Wanneer een kind een broer of zus heeft met een beperking, heeft dit invloed op zijn of haar eigen leven en ontwikkeling. Vanwege de extra zorgen gaan dingen in het gezin anders, wat leidt tot vragen, gedachten en gevoelens die het kind vaak voor zichzelf houdt. Om broers en zussen te ondersteunen en de ontwikkeling van mentale gezondheidsproblemen te voorkomen, is een innovatieve en laagdrempelige serious game ontwikkeld: ‘Broedels’. Dit computerspel is ontwikkeld voor kinderen van 6 tot en met 9 jaar met een broer of zus met een visuele en/of lichte tot zeer ernstige verstandelijke (en meervoudige) beperking. Het doel van dit artikel is om inzicht te geven in de impact die het opgroeien met een broer of zus met een beperking kan hebben op een kind, en hoe een serious game het kind hierbij zou kunnen ondersteunen. Tevens wordt toegelicht hoe dit computerspel ontwikkeld is in een cocreatieproces met de doelgroep.

Vorig jaar kom ik mega-enthousiast terug van een verjaardagsfeestje. Een van onze vrienden vertelt over ChatGPT en artificial intelligence (AI). Hij liet een opgeslagen chat zien en we waren samen verbaasd hoe goed je als het ware een gesprek kan opbouwen en verdiepen. Bij thuiskomst ligt mijn man al in bed, maar de volgende ochtend krijgt hij mijn enthousiaste verhaal te horen. Zowel hij als mijn 9-jarige dochter kijkt mij aan en zeggen: “Kende jij dit dan niet?” Nee dus. De rest van de middag krijg ik van beiden allerlei ideetjes en demonstraties van AI. Mijn dochter schrijft een boek met illustraties waarin ze de tekst en plaatjes steeds verfijnt met AI, en mijn man stelt allerlei kennisvragen met doorvragen, waarbij we steeds meer informatie over wat onderwerpen krijgen.

De depressie-epidemie van Trudy Dehue is een provocerend en diepgaand onderzoek naar de toename van het aantal depressiediagnoses in de westerse samenleving. Dehue stelt kritische vragen bij de heersende opvattingen over depressie en de manier waarop depressie wordt gediagnosticeerd en behandeld. Ze benadrukt de invloed van maatschappelijke en culturele factoren op de perceptie van geestelijke gezondheid en betoogt dat depressie niet uitsluitend een biologische oorsprong heeft. Het boek begint met een historische verkenning van depressie als psychische aandoening en de ontwikkeling van diagnostische criteria. Dehue wijst op de opmerkelijke toename van het aantal depressiediagnoses en het wijdverbreide gebruik van antidepressiva, en ze vraagt zich af of deze trend te wijten is aan een werkelijke toename van depressieve gevallen of aan veranderingen in diagnostische praktijken en maatschappelijke opvattingen over geestelijke gezondheid.

Verandering is er altijd geweest. Het is een voorwaarde voor groei en ontwikkeling en de essentie van het leven. Maar de wereld verandert in een steeds hoger tempo. Nooit eerder had verandering zo’n grote impact op ons als mens als de afgelopen decennia met de komst van de technologische revolutie (Brynjolfsson & McAfee, 2014). De lancering van het internet en alles wat daarna kwam, heeft naast de fysieke werkelijkheid waarin wij leven een digitale werkelijkheid gecreëerd waar wij ons tegenwoordig vele uren per dag in bevinden en waarin ‘echt’ niet goed meer te onderscheiden is van ‘onecht’. Deze digitale werkelijkheid bestaat uit data. Digitale data waarmee beelden, teksten, meningen, metingen, gedachten, ideeën, gesprekken, inzichten, plaatjes, kleuren, resultaten en nog veel meer rondzweven in een wolk die steeds groter wordt. Als een uitdijend universum, dijt de datawolk uit en ontstaan er zwarte gaten (het zwarte, diepe, donkere internet waarvan niemand zeker weet of het bestaat) en andere mysteries om op te lossen. Een van die mysteries is artificiële intelligentie (AI).

De laatste decennia zijn orthopedagogen en psychologen diagnoses gaan stellen binnen de jeugdzorg, GGZ en vergelijkbare sectoren. Artsen hebben in het stellen van diagnoses een nog langere traditie. De Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (nu DSM- 5-TR, American Psychiatric Association, 2022) speelt bij het stellen van diagnoses een belangrijke rol. Moeten we blij zijn met deze belangrijke rol voor de DSM? Wellicht heeft alle aandacht die bij diagnostiek besteed wordt aan de DSM ertoe bijgedragen dat er minder aandacht is voor de eigen taal van de hulpvrager om de eigen psychische moeilijkheden uit te drukken. De probleembeschrijving die hier wordt toegelicht is een diagnose in de eigen woorden van de hulpvrager. Het innovatieve van de probleembeschrijving is dat de ‘diagnose in de eigen woorden van de hulpvrager’ een expliciete plaats krijgt in de diagnostiek én gebruikmaakt van een systematiek die een decennialange traditie heeft in de westerse GGZ.

Innovatieve traumabehandeling voor kinderen en jongeren

Traumabehandeling voor kinderen en jongeren is in ontwikkeling. Recente ontwikkelingen op het gebied van Virtual Reality (VR) openen de deur naar mogelijk effectieve aanvullende behandelmethoden. In dit artikel worden de ontwikkelingen op het gebied van VR en trauma beschreven, waarbij voorbeelden worden gegeven van twee onderzoeksprojecten binnen de Universiteit Leiden. Het eerste voorbeeld is een kortdurende VR-interventie voor jongeren om schaamte te verminderen na een interpersoonlijk trauma, waarbij een jongere negatieve ervaringen heeft opgedaan met andere mensen (zoals misbruik of mishandeling). Het tweede onderzoek richt zich op een VR-psycho-educatiemodule voor ouders en verzorgers van kinderen met posttraumatische stressstoornis (PTSS). Deze voorbeelden zijn exemplarisch voor hoe VR wellicht van waarde kan zijn in de traumabehandeling van kinderen en jongeren.

Interview met Jim van Os

Al jaren pleit Jim van Os voor een nieuwe invulling van de psychiatrische hulpverlening. Labels zijn niet meer van deze tijd, vindt de hoogleraar psychiatrie en voorzitter Divisie Hersenen bij het UMC Utrecht. ‘We moeten ons meer gaan richten op psychisch lijden als een kwestie van volksgezondheid, en meer aandacht schenken aan het weerbaar maken van mensen, álle mensen.’

TvO 1-2024

Met veel belangstelling lazen we in het eerste nummer van 2024 van dit tijdschrift het artikel ‘Hyperhoogbegaafden, een aparte begaafdheidsgroep?’ van Ten Cate en Mathijssen. Deze doelgroep heeft al enige tijd onze aandacht, daarom zijn wij blij dat hierover wordt geschreven. Omdat we beiden lid zijn van verenigingen voor mensen met een IQ vanaf drie standaarddeviaties, Triple Nine Society en ISPE, hebben we veel observaties kunnen doen en verhalen kunnen beluisteren. Vanuit haar vroegere professie (bedrijfsarts en A&O-psycholoog) houdt een van ons (Noks Nauta) zich al jaren bezig met het beschrijven van hoogbegaafde en zeer hoogbegaafde volwassenen.

De afgelopen jaren hebben we veel technologische vooruitgang gezien in de zorg, door onder andere elektronische patiëntendossiers, telemedicine, e-health, robotica en online platforms. En dit is hard nodig want vergrijzing, stijgende zorgkosten, lange wachtlijsten en een tekort aan personeel zijn helaas groeiende problemen binnen de zorg. Innovatie is echter meer dan alleen de introductie van nieuwe technologieën; het is een mindset, een voortdurende zoektocht naar creatieve oplossingen voor bestaande uitdagingen en het ontdekken van onbenutte mogelijkheden.

Kinderen vandaag de dag hebben een unieke sociale ontwikkeling, omdat ze opgroeien in het digitale tijdperk met constante sociale interactie en daarmee gepaarde sociale afwijzing. Sommige kinderen halen gewoon hun schouders op na sociale afwijzing, terwijl andere kinderen boos worden. Waar deze individuele verschillen vandaan komen, kunnen we met experimenteel hersenonderzoek bestuderen. Zo blijkt dat de late kindertijd (circa 9-11 jaar) een heel gevoelige periode is voor sociale afwijzing. Kinderen hebben in deze periode meer moeite met het inhouden van hun agressie na afwijzing; dit hangt samen met de ontwikkeling van de hersenen rond deze leeftijd. Mogelijk correspondeert deze gevoelige periode met de start van de pubertijd en een wisselende gemoedstoestand (mood swings), wat we kunnen meten met experience sampling-methoden (ESM). Een combinatie van deze innovatieve methoden kan bijdragen aan het begrip van de invloed van hersenontwikkeling op sociaal gedrag in het dagelijks leven, wat nuttig kan zijn voor de pedagogische praktijk.

Hoewel velen de coronapandemie achter zich hebben gelaten, is dit voor duizenden kinderen niet mogelijk. Zij hebben Long COVID, ook wel post-COVID genoemd.

Naar schatting zijn er duizenden kinderen in Nederland die drie maanden na een acute infectie nog aanhoudende klachten ervaren. Waarvan honderden ernstige klachten zijn, die meedoen aan het maatschappelijk leven, zoals school, ernstig beperken of zelfs onmogelijk maken. Long COVID kan ieder kind treffen: ook jonge kinderen, ongeacht medische en culturele achtergrond, en ook elke besmetting opnieuw. Uit diverse onderzoeken komt naar voren dat kinderen minder kans hebben op een positieve PCR-test dan volwassenen en dat een eventuele positieve test sneller weer negatief is. Hierdoor wordt een infectie in 52-90 procent van de gevallen gemist.

Implementatie van een interdisciplinair team voor gezinnen met meervoudige complexe problemen

Het jeugdhulpstelsel staat onder grote druk, waardoor er veel pilots worden ingezet om effectiever te kunnen samenwerken en betere hulp te kunnen verlenen. Daarbij valt op dat evaluatiestudies weinig aandacht hebben voor de implementatie en de kennis die in de praktijk is opgedaan. Dat is een gemiste kans. Implementatiekennis is nodig om het effect van pilots beter te begrijpen en effectieve werkwijzen ook op andere plekken in te kunnen zetten. Almere is in 2020 gestart met de pilot Team Gezinsbegeleiding. Dit team biedt brede ondersteuning aan gezinnen met meervoudige complexe problemen. Gedurende drie jaar is onderzoek gedaan naar deze pilot. De implementatie van de pilot heeft veel interessante inzichten blootgelegd op bestuurlijk, organisatorisch en praktijkniveau. In dit artikel zoomen we in op vier implementatievalkuilen waar Team Gezinsbegeleiding tegenaan liep en geven we aan wat achteraf gezien had kunnen bijdragen aan het voorkomen van deze valkuilen. Daarmee hopen we bij te dragen aan leren en verbeteren in de jeugdhulp, en aan het voorkomen dat nieuwe pilots worden gestart terwijl niet helder is waarom eerder het beoogde effect niet bereikt is.