TvO 2024-5

Eén op de tien nabestaanden loopt vast in het rouwproces. Probeer altijd het gesprek over verlies te openen, adviseert rouwdeskundige Mariken Spuij. Van de behandelaar vraagt dit vaardigheden in doorvragen en de durf om samen met de cliënt naar die pijn toe te gaan. ‘Ook vroege verlieservaringen kunnen lang natrillen.’

Deze quote komt uit de roman en gelijknamige film The Circle, waarin het hoofdpersonage Mae Holland (gespeeld door Emma Watson) voor het bedrijf ‘The Circle’ gaat werken. Aan de oppervlakte is dit een bedrijf dat met effectieve slogans over communicatie- en mediaproducten wereldwijd miljoenen klanten aan zich bindt. Via deze handel kan het bedrijf echter tegelijkertijd op subtiele wijze zijn klanten allerlei privé-informatie ontfutselen, bijvoorbeeld over hun koopgedrag, surfgedrag en gezondheid, om deze informatie vervolgens commercieel te exploiteren. Ook Mae wordt door The Circle uitgebuit. In ruil voor een belangrijke functie in dit bedrijf moet ze het bedrijfsideaal van totale transparantie uitdragen en volledig haar privacy opgeven. Via camerabeelden kan de hele wereld online Mae’s dagelijkse bezigheden op de voet volgen. Alleen het toilet en de badkamer zijn nog privé, maar de verdere leefwereld van Mae wordt online gedeeld.

Er is geen gouden standaard

In nummer 3-2024 van het Tijdschrift voor Orthopedagogiek verscheen het artikel ‘Meten is weten? Dilemma’s bij het in kaart brengen van gehechtheid in onderzoek en praktijk’ van Tharner en collega’s. De auteurs beschrijven de voor- en nadelen van de verschillende instrumenten die er op dit moment zijn om gehechtheid te meten. Ze geven aan dat eigenlijk geen van de beschreven instrumenten voldoet. Bovendien raden ze het gebruik van bepaalde vragenlijsten expliciet af. Ook raden ze aan om voortaan de focus te richten op opvoedgedrag in het algemeen. In deze reactie gaan we in op de zorgen van Tharner en collega’s. We betogen dat het afwijzen van specifieke instrumenten en diagnostiek van gehechtheidsrelaties in het algemeen het kind met het badwater weggooien is. Wij stellen ten eerste dat verschillende instrumenten verschillende deelaspecten van gehechtheidsrelaties meten. Ten tweede stellen we dat verschillende methodes (observaties, interviews, vragenlijsten) elk hun eigen voor- en nadelen hebben en dat in de screening en diagnostiek van gehechtheidsrelaties in de klinische praktijk het nodig is om meerdere methodes in te zetten. Tot slot geven we handvatten om diagnostiek van gehechtheidsrelaties zorgvuldig en kritisch uit te voeren.

Het meisje en de rots is een prentenrijk verhaal over een meisje dat op een dag een pakje kreeg. De pakketdienst ‘Moeilijke boodschappen’ bracht het. ‘Ik heb niets besteld’, zei het meisje. Toch was het voor haar. Een groot rotsblok. Het meisje had allerlei vragen. ‘Waarom is het zo groot?’ ‘Is het breekbaar?’ Ze zette het neer en wilde naar binnen gaan. Dat lukte niet. Het rotsblok stond in de weg. Ze probeerde van alles. Van zich afduwen, ermee worstelen, proberen los te laten, zich eroverheen zetten, het een plek geven, zich erbij neerleggen en hopen dat ze het van zich af kon laten glijden. Het hielp allemaal niet. Het werd zwaarder en zwaarder. Ze gooide het een ravijn in, maar viel zelf ook de diepte in. Anderen trokken haar uit de put. Het meisje zag dat meer mensen een rots meetorsten. De één droeg hem op zijn schouders, een ander balanceerde ermee, weer een ander droeg hem op zijn rug en ging er bijna onder gebukt. ‘Maar je hebt wel je handen vrij’, leerde het meisje. Ze deed het rotsblok op haar rug en sinds een lange tijd zag ze weer wat en had ze haar handen vrij. Samen met een man van weinig woorden luisterde ze naar de stilte. Een middag ging voorbij. Het meisje zag een vrouw die haar rots als een hondje aan een touw met zich meesleepte. ‘Ik denk dat ik dat ook wil.’ En dat deed ze. Ze liep en liep en trok het rotsblok achter zich aan. Ze kwam weer bij haar huis. Ze ging naar binnen. Het rotsblok paste nu ook. Net aan.

Verlies, verdriet en rouw zijn normale menselijke ervaringen waar iedereen mee wordt geconfronteerd. Toch bereiden weinig mensen zich daarop voor en is de kennis daarover zeer beperkt, ook bij professionele hulpverleners. Nog moeilijker is het voor personen met een verstandelijke beperking. Ze zijn volledig afhankelijk van familie en zorgverleners. Ze worden eerder beschermd dan betrokken. Deze bijdrage geeft enkele essentiële inzichten over de wijze waarop mensen rouw kunnen overleven, wat de specifieke uitdagingen zijn bij personen met een verstandelijke beperking en hoe hierop adequaat kan worden ingespeeld.

Als we kinderen en jeugdigen niet betrekken bij de dood, blijven zij met vragen achter of stellen ze zich er nare dingen bij voor. Als we er open over zijn en de dood bespreekbaar maken, kunnen kinderen en jeugdigen leren begrijpen wat dood en rouw inhouden. Deze column is een pleidooi om er thuis, in de begeleiding en in het onderwijs aandacht aan te besteden.

In de orthopedagogiek is het belangrijk om rouw een erkende plaats te geven binnen het zorgproces. Of het nu gaat over het verlies bij scheiding van het gezin, het verlies van autonomie bij een beperking of het verlies van fysieke gezondheid en sociale relaties bij de doelgroep ouderenzorg. Orthopedagogen hebben een cruciale rol bij het zichtbaar en bespreekbaar maken van rouw. Ze moeten niet alleen het verlies zelf erkennen, maar ook de unieke manier waarop elk individu dat verlies ervaart. Dit vraagt om geduld, empathie en het vermogen om moeilijke gesprekken aan te gaan. Het verdragen en vertragen van ingewikkelde emoties in de context van ‘tijdgeregistreerd werken’ vraagt veel van hulpverleners. Krijgt de orthopedagoog voldoende tijd in het huidige systeem om te reflecteren?

Hoe het brein twee werkelijkheden in stand houdt

Pubers die een geliefde verliezen, ervaren vaak complexe rouwreacties die ze moeilijk kunnen begrijpen. Deze reacties, zoals het blijven praten met de overledenen of het denken hen te zien, zijn normaal en komen voort uit hechtingsgedrag. Neurowetenschappelijk onderzoek toont aan dat het brein tijd nodig heeft om zich aan te passen aan het verlies. Rouwen wordt gezien als een leerproces waarbij nieuwe neurale verbindingen moeten worden aangelegd. Het is cruciaal dat jongeren zich gesteund voelen om met de pijn die het rouwen met zich meebrengt om te gaan en de blijvende verbinding met de overledene te verweven in hun leven.

Sterven doe je niet ineens, maar elke dag een beetje. Wijlen Toon Hermans, wij missen hem, had daar gelijk in. Maar ook rouwen doe je niet ineens. We proberen dat wel. Er is de begrafenis, dan volgen de vijf fasen van het rouwproces: ontkenning, woede, onderhandeling, depressie en aanvaarding. Bats, bats, bats, aftikken die handel, en dan moet het maar klaar zijn. Maar dan is er de eerste keer dat je die persoon iets wilt vertellen en het niet meer kan. De eerste keer dat je zonder die persoon dingen doet die je altijd samen deed. Die momenten komen in het begin dicht op elkaar, zeker als het iemand was waar je mee samenleefde. Maar ook jaren na die eerste periode kun je die plotselinge rouwmomenten nog hebben.

‘U heeft vast gemerkt dat juf de afgelopen paar weken niet op school was. Juf is twee weken geleden ziek naar huis gegaan, want ze voelde zich al een tijdje niet helemaal fit. In de afgelopen week/dagen zijn er verschillende onderzoeken geweest. Uit de onderzoeken is gebleken dat juf alvleesklierkanker heeft. Dat nieuws heeft natuurlijk impact gehad op ons hele team, dat is iets waar we met elkaar momenteel veel aandacht voor hebben.’

Zelfdoding van een jongere raakt veel mensen. Het zorgt voor veel verdriet en grote verslagenheid bij het gezin, de familie en de vrienden. Daarnaast heeft het enorme impact op de bredere omgeving van de jongere, bijvoorbeeld op buurtgenoten, sportclubs, verenigingen en in het bijzonder op scholen. Scholen spelen daarom een cruciale rol in het bieden van ondersteuning en nazorg na een zelfdoding; we noemen dat postventie.