TvO 2025-5

Met een flinke dosis kennis op zak over hoe hormonen werken, verdiept Peter Bos zich in zorggedrag en zorgrelaties. Als jonge hoogleraar heeft hij daarnaast ideeën over wat wetenschappelijk onderzoek relevant maakt voor de praktijk. Een gesprek over evolutie, testosteron, maar ook over hoe we opvoeden meer als een gezamenlijke verantwoordelijkheid kunnen zien.

Misschien ben je al gestopt met nieuws kijken en krant lezen, maar ik kan het niet. Ik blijf in m’n verbijstering hangen. Hoe kan de democratie het zo verliezen? Hoe zien we koppige demonstrerende kerels met harde gezichten geweld en kolonialisme rechtvaardigen? Daar waren we toch al voorbij? Wie zijn deze mannen, wie voedde hen op en wie leerde hen de democratie te wantrouwen?

De morele verantwoordelijkheid van toekomstige ouders?

Als ik bij mijn filosofieleerlingen in 4 vwo de term ‘designer baby’ introduceer, ontstaat er eerst gelach. Leerlingen associëren ‘design’ met mode en meubels, maar niet meteen met baby’s. Hooguit denken ze aan een zeer modieuze kledinglijn voor baby’s. Om de lading van de term goed te benadrukken, vraag ik of zij zich een wereld voor kunnen stellen waarin baby’s niet langer op natuurlijke wijze worden geboren. Ik vraag ze zich een wereld in een lab voor te stellen waar baby’s ontworpen worden door wetenschappers in een kunstbaarmoeder. Wat als ouders in de nabije toekomst steeds meer hun eigen voorkeur kunnen opleggen aan de natuur door middel van DNA-manipulatie?

Ernstige Premenstrual Dysforic Disorder bij een 17-jarige

In deze casus wordt de situatie van Elise beschreven, een 17-jarige adolescente die mijn collega en ik vanuit CCE (Centrum voor Consultatie en Expertise) zagen ter consultatie. Ze was al enige tijd in traumabehandeling geweest, had havo 4 afgemaakt en was sinds een jaar opgenomen op de HIC (High Intensive Care) van een kinder- en jeugdpsychiatrisch centrum vanwege ernstige gedragsproblemen, concentratieproblemen, somberheid en agressie. Ze werd behandeld met antipsychotica, een stemmingsstabilisator en kalmerende middelen onder de werkdiagnose bipolaire stoornis, PTSS en een persoonlijkheidsstoornis.

Aard en uitingsvormen

De gehechtheidstheorie, ontwikkeld door Bowlby en Ainsworth, biedt een raamwerk voor het begrijpen van de relatie tussen opvoeder en kind (Feeney & Woodhouse, 2016). Binnen deze theorie speelt de gehechtheidsfiguur een cruciale rol in het waarborgen van de fysieke en emotionele veiligheid van het kind. Aanvankelijk werd gedacht dat kinderen maar één gehechtheidsfiguur hadden, maar onderzoek toont aan dat kinderen meerdere gehechtheidsfiguren kunnen hebben (Forslund et al., 2022; Van IJzendoorn, 2005), zoals moeders én vaders, maar ook andere personen die een belangrijke rol spelen in hun (primaire) opvoeding, zoals grootouders. Ook is bekend dat deze gehechtheidsrelaties kunnen variëren in intensiteit en kwaliteit.

Een evenwichtsoefening

Het belang van de vroege omgeving voor gezondheid en welzijn is overtuigend aangetoond in wetenschappelijke studies (zie o.a. Gluckman et al., 2008). Tijdens de Hongerwinter van 1944-45 werden ongeboren kinderen blootgesteld aan oorlogsstress en acute ondervoeding. Onderzoek laat zien dat die vroege ervaringen blijvende effecten hebben op zowel de fysieke als mentale gezond­heid (Bleker et al., 2021). Deze bevindingen ondersteunen de Barker-hypothese (Barker et al., 1986), die stelt dat ontoereikende prenatale en vroege postnatale voeding het risico op chronische ziekten op volwassen leeftijd vergroten.

Het begon met een gesprek over posters. We zaten met een nieuwe groep jonge moeders voor de schema­therapie voor jonge moeders. Altijd spannend, omdat niemand elkaar kent en we eerst maar eens gaan speeddaten. We beginnen veilig met naam, leeftijd en wat je in het dagelijks leven doet. Dan zoeken we iets meer de diepte op: wat is je guilty pleasure en welke poster had je als tienermeisje hangen? De spanning neemt wat toe, er wordt gegiecheld (en wij als therapeuten doen ook goed mee!) en schoorvoetend komen er antwoorden als lekker gek dansen, K3 en natuurlijk posters van boybands! Take That, Jonas Brothers, Backstreet Boys … we kennen het allemaal, ookal zit er, een beetje afhankelijk van geboortejaar, wat verschil in. Oh en stiekem waren we natuurlijk ook allemaal verliefd op zo’n boybandlid. 

Relationele autonomie in een culturele transitie

In een culturele transitie combineren mensen waarden en gedragsspelregels uit collectivisme (samen, groep) en individualisme (vrijheid, eigen keuzes). Dat kan uitdagingen en kansen opleveren op gebieden zoals opvoeding, relaties, werk en mentale gezondheid.

In de rubriek ‘Het dilemma van de orthopedagoog’ worden praktijkdilemma’s besproken die orthopedagogen tegenkomen in hun werk. Aan de hand van herkenbare casuïstiek uit het veld wordt gereflecteerd op ethische afwegingen, handelingsverlegenheid en professionele verantwoordelijkheid. De rubriek biedt ruimte voor nuance, context en diverse perspectieven, met als doel vakgenoten te ondersteunen bij het omgaan met complexe situaties in bijvoorbeeld de jeugdhulp, het onderwijs of de (gehandicapten)zorg.

Dit is de laatste editie van het jaar 2025 alweer. Met het toepasselijk thema ‘nieuw leven’ willen we vanuit de redactie de lezer aan het denken zetten voor het nieuwe kalenderjaar.

Praktische handvatten voor het opbouwen van affectieve relaties tijdens schooltransities

‘Toen ik van groep 8 naar de brugklas ging, wist ik even niet meer wie ik was. Alles was anders: de lokalen, de leraren, zelfs mijn vrienden deden opeens anders.’

– Samira (13 jaar)

De ontwikkeling van een multidisciplinaire groepsbehandeling in de transgenderzorg

De stem is een van de meest persoonlijke instrumenten die mensen bezitten. Via de stem geven mensen niet alleen woorden door, maar drukken ze ook emoties, persoonlijkheid en identiteit uit. Stemklank, toonhoogte, ritme, articulatie en intonatie vormen samen een auditieve afspiegeling van wie iemand is. Een stem kan warmte, kracht of kwetsbaarheid laten horen, en speelt een cruciale rol in hoe mensen contact maken en zich met elkaar verbonden voelen. De stem wordt daarmee niet alleen gebruikt voor informatieoverdracht, maar ook als vorm van menselijke verbinding. Toch is een stem die past bij het innerlijke zelf niet voor iedereen vanzelfsprekend. Sommige mensen ervaren dat hun stem niet in overeenstemming is met hun identiteit of hoe zij zichzelf willen presenteren aan de wereld.

Naar een vadervriendelijk ecosysteem

Vaders spelen een cruciale, maar vaak onderbelichte rol in de ontwikkeling van kinderen. Hun manier van interactie, via spel, uitdaging en nabijheid, bevordert onder meer het zelfvertrouwen, de emotieregulatie en de schoolprestaties van hun kinderen (Grossmann et al., 2002; Paquette, 2004; Sarkadi et al., 2008). Toch blijven zorg en beleid vooral op moeders gericht (Steen et al., 2012). Daarbij lopen vaders in de perinatale periode een verhoogd risico op psychische klachten, die in de praktijk vaak onzichtbaar blijven (Paulson & Bazemore, 2010; Philpott & Corcoran, 2019).

‘Toen ik masterstudent was, had ik altijd een stapeltje kaartjes op mijn bureau liggen. Als je een weten­schappelijk artikel wilde lezen, stuurde je zo’n kaartje naar de auteur om te vragen of hij/zij een kopie wilde opsturen. Je deed er dan weken over om erachter te komen dat het artikel helemaal niet relevant was voor je werk. Literatuuronderzoek kostte maanden!’