Tijdschrift voor Orthopedagogiek 2025-3

De diagnose ADHD heeft invloed op de seksuele ontwikkeling en seksuele gezondheid van kinderen en volwassenen. Naast de invloed van de kernsymptomen aandachttekort, hyperactiviteit en impulsiviteit beschrijven we onder andere de gevolgen van sensorische informatieverwerking en emotieregulatie op seksualiteit en relaties. Door de invloed van ADHD op seksualiteit te exploreren, kan de orthopedagoog een compleet beeld schetsen en zo samen met het kind of de volwassene op een positieve manier werken aan de seksuele gezondheid. Dit artikel geeft ideeën voor interventies en sluit af met praktische tips voor de intake en de behandeling.

Seksuele ontwikkeling en gezondheid staan niet beschreven in de verschillende richtlijnen en zorgstandaard voor jeugd en volwassenen met ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder). Vaak komen deze pas onder de aandacht wanneer er problemen optreden, zoals pleger- of slachtofferproblematiek bij seksueel geweld, het lopen van risico’s op een soa, ongeplande zwangerschap of bij sprake van hyperseksualiteit bij volwassenen.
Ook in wetenschappelijk onderzoek richt men zich vooral op de risico’s met betrekking tot seksualiteit. Pas de laatste jaren komt het ondersteunen van de seksuele gezondheid bij ADHD meer aan bod.

Positieve aandacht voor de seksuele ontwikkeling en relatievorming op jonge leeftijd voorkomt risico’s, seksuele problemen en problemen binnen relaties bij individuen tijdens de jeugd en op latere leeftijd. Ook voor volwassenen met ADHD geldt dat het bespreken van de seksuele gezondheid de kwaliteit van hun leven vergroot. Maar hoe zorg je ervoor dat je aandacht hebt voor een gezonde seksuele ontwikkeling en positieve seksuele ervaringen? En hoe pak je dat aan?

Allereerst vraagt dit om een goed begrip van de symptomen van ADHD naast de kernsymptomen zoals beschreven in de DSM-classificatie en hun effect op de seksuele gezondheid. Daarnaast vraagt het in de praktijk om het optimaliseren van randvoorwaarden rekening houdend met ADHD en bovenal gesprekken gericht op een fijne en veilige manier ontdekken van seksualiteit. Wij zullen in dit artikel onze ervaringen en die van collega’s uit de praktijk delen en deze naast de inzichten en interventies uit de wetenschap leggen.

In dit artikel worden kenmerken en basisbehoeften van de fasen van emotionele ontwikkeling gekoppeld aan de seksuele ontwikkeling. Inzichtelijk wordt hoe kinderen en jongeren opgroeien tot seksueel volwassen personen waarbij afgestemde ondersteuning handvatten en richting kunnen bieden. Het is relevant om te vermelden dat de fasen lineair beschreven zijn, maar het proces grillig en dynamisch verloopt, mede bepaald door alle biopsychosociale factoren die van invloed zijn op de seksuele ontwikkeling. Bij het opgroeien zijn de lichamelijke, cognitieve en sociale ontwikkeling steeds moeilijker te onderscheiden van de emotionele ontwikkeling, hetgeen logisch is omdat integratie dat bewerkstelligt. Stapsgewijze groei van ervaren, beleven, zelf kunnen én mogen ontdekken zijn helpend om te komen tot plezierige seksualiteit. Opvoeders/ondersteuners spelen hierbij een grote en cruciale rol, zowel in het voorleven als bespreken van seksualiteit, gevoelens en relaties.

In de ontwikkeling tot volwassenheid is het beleven van plezierige seksualiteit een basaal en belangrijk aspect dat bijdraagt aan welbevinden. Opvoeders/ondersteuners kunnen veel momenten benutten om dit met kinderen, jongeren en volwassenen op een constructieve manier te bespreken. Seksualiteit, emoties, gevoelens én behoeftes zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Niet geheel te ontrafelen is hoe seks leidt tot emoties of omgekeerd of dat seks emotie is. Duidelijk is dat kenmerken van seksualiteit en emoties overlappen. Dat betekent dat kennis van de onderliggende emotionele behoeften kan bijdragen aan het beter aansluiten bij de betrokkene. Mensen worden in staat gesteld om succeservaringen op te doen in seksualiteit, intimiteit en relatievorming als de ander aansluit bij de emotionele behoeften en draagkracht.

Definitie van seksualiteit
Seksualiteit wordt door de World Health Organisation (WHO) gedefinieerd als: ‘Seksualiteit is een centraal aspect van het leven van de mens. Het gaat over seks, genderidentiteit en rollen, seksuele oriëntatie, erotiek, plezier, intimiteit en voortplanting. Seksualiteit wordt ervaren en vormgegeven in gedachten, fantasieën, verlangens, overtuigingen, attituden, waarden, gedrag, handelingen, rollen en relaties (WHO, 2010). Hoewel seksualiteit al deze dimensies kan omvatten, zijn deze niet altijd aan de orde. Seksualiteit wordt beïnvloed door de interactie van biologische, psychologische, sociale, economische, politieke, ethische, wettelijke, historische, religieuze en spirituele factoren.’ Deze definitie is geen statisch gegeven, deze verandert onder invloed van voorgaande factoren.

Wat doe je als een cliënt of bewoner in een zorginstelling te maken krijgt of heeft gehad met seksueel misbruik? Simone Ebbers en Aafke Scharloo maken zich sterk voor snelle opvang, om verdere klachten zo veel mogelijk te voorkomen. Over het onderwerp seksueel misbruik doen nog heel wat misvattingen en onwetendheid de ronde, signaleren ze.

In een themanummer over seksualiteit is seksueel misbruik eigenlijk niet op zijn plaats, merkt Aafke Scharloo met een glimlach op zodra het interview is begonnen. ‘Daar begint bij onze vakgenoten en in instellingen ook vaak de verwarring. Seksueel misbruik wordt nog vaak benaderd vanuit het kader van seksualiteit. Maar seksueel misbruik is een vorm van misbruik. Het hoort eerder bij het sociale-veiligheidsbeleid, bijvoorbeeld.’
Bij het onlinegesprek is ook Simone Ebbers aangeschoven. Zij stipt nog een blinde vlek aan. Instellingen hebben weliswaar een meldcode voor vermoedens van seksueel misbruik, maar vaak houdt deze op bij melden en/of aangifte doen bij de politie. ‘De meldcode geeft verder geen concrete richtlijnen over hoe je kunt handelen tegenover het slachtoffer en de familie, en over diagnostiek en behandeling voor het slachtoffer.’
De handelingsverlegenheid in instellingen werd de aanleiding voor een praktisch handboek, aanvankelijk over hulp aan slachtoffers met een verstandelijke beperking (zie kader ‘Verder lezen’). Simone: ‘Maar dezelfde vragen spelen ook in bijvoorbeeld de kinder- en jeugdhulpverlening.’

Jullie leggen de nadruk op ‘snelle’ opvang bij seksueel misbruik. Wat maakt dat zo belangrijk?
Aafke Scharloo: ‘Seksueel misbruik leidt tot enorme ontreddering, zowel bij het slachtoffer als bij de ouders, de familie en het betrokken zorgteam. Als je het slachtoffer en naastbetrokkenen snel sociaal steunt en opvangt, kan dat mogelijk verdere klachten en trauma voorkomen. Het gaat eigenlijk om psychologische eerste hulp, zoals we die wel bieden bij suïcide. Bij seksueel misbruik gebeurt dat nog weinig.’
Simone Ebbers: ‘Als seksueel misbruik aan het licht komt, kan het misbruik kort daarvoor gebeurd zijn of al langer geleden. In alle gevallen is snelle hulp essentieel voor het beperken van klachten.’
Aafke: ‘Het is goed om te bedenken: bijna niemand komt er meteen mee, tenzij de dader een vreemde is. Maar dat laatste is zelden het geval; daders zijn juist vaak bekenden van de slachtoffers. De slachtoffers vertellen er meestal pas na een aantal maanden over, sommigen pas na een jaar of nog veel langer. Zo’n onthullingsproces kan heel lang duren.’

Relationele en seksuele vorming (RSV) is essentieel voor een gezonde seksuele ontwikkeling. Onderwijsprofessionals, islamitische leerlingen en ouders ervaren regelmatig ongemak rond RSV door culturele en religieuze verschillen. Kennis en een open houding zijn belangrijk voor professionals om dit ongemak te verkleinen. Het betrekken van leerlingen en ouders is cruciaal om seksualiteit bespreekbaar te maken. Expliciet materiaal vermijden en respectvolle taal helpen daar ook bij. Samenwerking met godsdienstdocenten en moskeeën kan het vertrouwen vergroten. Middels onderzoek met islamitische leerlingen, ouders en professionals hopen we tools te ontwikkelen om RSV inclusiever te maken, met aandacht voor religieuze en culturele context.

Jeugd- en onderwijsprofessionals en ouders vinden seksualiteit vaak een lastig onderwerp (Maris, 2020). Dit blijkt uit de weerstand tegen relationele en seksuele vorming (RSV) op basisscholen. Ouders hebben op basis van culturele, religieuze, politieke of morele overtuigingen bezwaar tegen RSV (Wareham, 2022). Ouders vrezen bijvoorbeeld dat kinderen te jong zijn voor deze lessen of dat ze seksualisering in de hand werken. Ook lessen over seksuele en genderdiversiteit liggen gevoelig. Sommige ouders hebben zulke grote bezwaren tegen RSV dat ze hun kinderen thuishouden wanneer de lessen gegeven worden (Hielkema & Vreugdenhil, 2023). In onze onderzoeksgroep richten we ons specifiek op RSV in het islamitisch basisonderwijs. In dit artikel beschrijven we een aantal belangrijke bezwaren die in de islamitische gemeenschap spelen en hoe jeugd- en onderwijsprofessionals daarmee om kunnen gaan.

Het belang van relationele en seksuele vorming
Volgens het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind hebben kinderen recht op goed onderwijs en bescherming tegen seksueel geweld. Goede relationele en seksuele vorming (RSV, zie kader) bevordert een gezonde en veilige seksuele ontwikkeling en vergroot de weerbaarheid tegen misbruik en risicogedrag (Lauwers et al., 2024). Kinderen die RSV krijgen, hebben later vaker plezierige, gezonde (seksuele) relaties en vrijen vaker veilig dan kinderen die zulke lessen niet krijgen (Goldfarb & Lieberman, 2021). Hoewel er allerlei redenen zijn om kinderen al vroeg van RSV te voorzien, leven er bij verschillende groepen in de samenleving zorgen over de lessen (Wareham, 2022). Wij werken momenteel aan een onderzoeksproject op een islamitische basisschool, waar RSV wordt gegeven binnen de godsdienstlessen. In dit artikel beschrijven we op basis van wetenschappelijke literatuur de spanning die er kan ontstaan tussen RSV en islamitische normen en waarden.

Veel vrouwen met bekkenbodemklachten ervaren seksuele problemen en psychologische distress. De problemen die ervaren worden, kunnen gerelateerd zijn aan zwangerschappen en bevallingen. Niet alle vrouwen met bekkenbodemklachten zijn echter onder behandeling bij een bekkenfysiotherapeut. Hun besluit om een behandeling aan te gaan kan het resultaat zijn van expliciete en impliciete cognitieve processen. Daarom is onderzocht of zwangerschap, bevalling, ernst van de bekkenbodemklachten, seksuele problemen, psychologische distress en de impliciete associatie tussen hulp zoeken en seksuele problemen voorspellend zijn voor het in behandeling zijn bij een bekkenfysiotherapeut. Daartoe werden vrouwen uitgenodigd om een online enquête in te vullen en online een impliciete-associatietest te doen. Psychologische distress bleek een belangrijke en sterke voorspeller te zijn voor het in behandeling zijn. Zwangerschap, bevalling, de ernst van de bekkenbodemklachten en positieve impliciete associaties tussen hulp zoeken en seksuele problemen voorspelden ook dat vrouwen in behandeling waren. Seksueel functioneren was niet voorspellend. Om de complexe rol van seksueel functioneren in de context van behandeling te ontrafelen is meer onderzoek nodig. Meer kennis kan de zorg voor vrouwen met bekkenbodemklachten en seksuele problemen verder verbeteren.

Dit artikel is gebaseerd op twee eerdere publicaties over onderzoek naar seksuele en psychologische factoren die voorspellen dat vrouwen in behandeling zijn bij een bekkenfysiotherapeut (Brand et al., 2024a; 2024b). In Nederland heeft ongeveer 25 tot 50 procent van de vrouwen tussen 18 en 45 jaar last van ongewild urineverlies en ongeveer 10 procent heeft last van mictieproblemen (plasproblemen). Die prevalentie van urineverlies neemt toe als gevolg van zwangerschappen en met de leeftijd. Tussen 5 en 35 procent van vrouwen in de bevolking ervaart defecatieproblemen. Verzakkingsklachten komen voor bij meer dan 40 procent van de vrouwen ouder dan 40 jaar. 14 tot 24 procent van de vrouwen rapporteert bekkenpijn, met een toename tot meer dan 60 procent tijdens zwangerschappen en meer dan 30 procent na bevallingen. Dit soort bekkenbodemklachten kan ook tot seksuele problemen leiden. In Nederland ervaart 21 procent van de vrouwen, waarvan onbekend is of ze bekkenbodemklachten hebben, seksuele problemen.
Ongeveer 7 procent rapporteert verminderd seksueel verlangen, 6 procent heeft last van lubricatie- of opwindingsproblemen, 4 procent ervaart orgasmeproblemen en 5 procent ervaart pijn tijdens coïtus. Postpartum ervaart 65 procent van de vrouwen recidiverende genitale pijn en pijn tijdens coïtus. Dit percentage neemt af tot minder dan 30 procent in het eerste jaar postpartum. Ongeveer 21 procent van de vrouwen ervaart minstens één pijnlijke seksuele ervaring in hun leven. Genitale pijn en pijn tijdens coïtus worden ook door bekkenfysiotherapeuten behandeld en kunnen daarom zowel als bekkenbodemklacht als seksueel probleem gezien worden.