Prikkelproblemen in de klas: hoe kun je leerlingen ondersteunen?

Omschrijving

Sensorische prikkelverwerking beïnvloedt hoe kinderen prikkels waarnemen en erop reageren en kan daarmee aandacht en schoolprestaties beïnvloeden. Uit het WOBBLE-onderzoek onder 271 leerlingen uit groep 4 bleek dat minimaal 30% mogelijk een minder stabiele prikkelverwerking had; bij 10,2% waren mogelijk problemen met de sensorische prikkelverwerking aanwezig. Vooral het reguleren van het activiteitsniveau, waaronder aandacht, en het verwerken van geluiden leverden problemen op. Dit kan zich uiten in moeite hebben met de aandacht vasthouden, abrupt wisselen tussen activiteiten, afgeleid worden door geluiden of juist auditieve signalen missen. Ondersteuning moet aansluiten bij de specifieke prikkelverwerkingsproblemen; het Stappenplan Sensorische Prikkelverwerking biedt hiervoor praktische handvatten.

Het is een bekend beeld: kinderen die wiebelen op hun stoel, op pennen bijten, zich terugtrekken in een rustig hoekje of juist voor zich uit staren. Deze gedragingen kunnen samenhangen met de manier waarop kinderen prikkels verwerken (Dunn, 2007). Bij sommige kinderen zijn de problemen met sensorische prikkelverwerking zo groot dat ze het leren op school belemmeren, bijvoorbeeld doordat zij moeite hebben hun aandacht te richten op relevante lesstof en instructies (Critz et al., 2015; Dunn et al., 2016; Lane, 2020). Maar hoe vaak komen problemen met sensorische prikkel verwerking voor in het regulier onderwijs en welke prikkels leveren daarbij de meeste problemen op?

Wat is prikkelverwerking?
Prikkelverwerking is het verwerken van en reageren op verschillende soorten prikkels. Deze prikkels komen van buitenaf, zoals geluiden en geuren, of van binnenuit, zoals pijn of aandrang om naar het toilet te gaan. Deze prikkels worden waargenomen door onze zintuigen en via de zenuwen doorgegeven aan de hersenen. In de hersenen wordt vervolgens bepaald of we op de prikkels reageren (of niet) en hoe we op de prikkels reageren (Dunn, 2007).
Hoe goed we met prikkels om kunnen gaan is individueel bepaald, maar verandert ook door het leven heen. Naarmate kinderen ouder worden, verloopt het reageren op prikkels steeds efficiënter, de prikkelverwerking is het meest optimaal tijdens de volwassenheid; naarmate mensen ouder worden, wordt de prikkelverwerking weer minder efficiënt door verouderingsprocessen.

Desondanks kunnen problemen met de prikkelverwerking op elke leeftijd voorkomen; iemand die problemen heeft met de prikkelverwerking zal deze waarschijnlijk zijn hele leven lang hebben. Bij mensen met onder andere ADHD, autisme, angststoornissen en hoogbegaafdheid komen problemen op verschillende gebieden van de prikkelverwerking relatief vaker voor, maar ook mensen zonder deze achtergronden kunnen problemen hebben met de prikkelverwerking (Dunn & Brown, 1997; Dunn et al., 2016; Lane, 2020; Passarello et al., 2022).