Reflecties uit de praktijk

Omschrijving

Andries Baart bespreekt in zijn vorig jaar verschenen handboek Iemand voor iemand de vruchtbaarheid van wat hij ‘professionele machteloosheid’ noemt. In dit artikel beschrijven drie pedagogen uit het onderwijs wat dit voor hen betekent. Ze reflecteren op een ervaring uit de praktijk van het speciaal onderwijs die het hart van de ervaring van professionele machteloosheid raakt (zie p. 20). Ze doen dit alle drie vanuit hun eigen praktijk. Het resultaat is een openhartig en moedig pleidooi voor het bij de ander durven blijven, zonder ‘het probleem’ te willen oplossen.

Jonathan, begeleider passend onderwijs: ‘Het idee van ‘oplossen’ gaat regelmatig ten koste van je intuïtie’
Het systeem waarin ik werk, een onderwijsinstelling, vraagt van mij dat ik stapsgewijs, volgens een methode, een probleem oplos. Maar wat als mijn primaire taak als pedagoog niet het wegnemen van een probleem is, maar het verdragen van de spanning die dat probleem oproept? Het uithouden vraagt dat ik mijn eigen ongemak niet projecteer op het kind. Dat ik de druk van de ouder, de school en het systeem herken, maar niet overneem. In die ruimte ontstaat er wellicht iets dat beter is dan een oplossing: trouw en verbinding. Geen kant-en-klare oplossing, wel een kind dat zich gezien en gehoord voelt.
Mijn behoefte is om verbinding te maken met de ander. Dit staat voor mij centraal in mijn werk. Verbinding is een waardevol doel in zichzelf, maar op school staat een ander soort doelen centraal. We werken bij voorbeeld met een Ondersteuningsperspectief Plan. Dit plan wordt opgesteld vanuit een probleem dat wordt geconstateerd door een ouder of docent. Vervolgens wordt er goed nagedacht over de manier waarop we dit probleem kunnen oplossen. Het liefst zo snel mogelijk, want voor ouders wordt de druk te hoog. Het idee achter een methode is dat je stapsgewijs weet hoe je iets kan oplossen. Maar moet er wel iets opgelost worden? Het komt op mij over als een verlangen naar controle, naar maakbaarheid, waarvan het maar de vraag is of dat de juiste motivatie is. Voor mijn gevoel gaat dit idee van ‘oplossen’ regelmatig ten koste van je intuïtie. Je intuïtie gebruiken op het moment dat je niet weet wat je moet doen, betekent voor mij kwetsbaar durven zijn. Kwetsbaar omdat je niet weet wat de uitkomst zal zijn van je handelen en je op dat moment voornamelijk navigeert vanuit je gevoel. In de praktijk een methode volgen of werken met SMART geformuleerde doelen geeft houvast. Het volgen van je intuïtie voelt in dat opzicht dus beangstigend, omdat je terugvalt op je eigen behoefte. Als je je intuïtie volgt en je daar vervolgens op wordt beoordeeld, voelt dat persoonlijk. Je kunt je in zo’n situatie niet verschuilen achter een methode.
In veel van deze gevallen ga je dus voorbij aan het idee van trouw zijn aan de ander. Je kunt niet volledig trouw zijn als er tussen jou en de ander een doel staat waaraan moet worden gewerkt en dat belangrijk wordt geacht. Trouw zijn is, ondanks dat het niets oplevert, er alsnog voor een ander zijn. Het is dus ‘het uithouden met de ander’, maar kan dat nog in deze tijd waarin we toch verwachten dat het iets oplevert?

Emma, leerkracht speciaal onderwijs: ‘Er ontstaat ruimte om het met elkaar niet te weten’
De beschreven praktijkervaring is herkenbaar voor mij . In dit soort complexe pedagogische situaties schiet mijn interne dialoog alle kanten op. Je wilt tot oplossingen komen en het ongemak dat je op zo’n moment ervaart snel laten verdwijnen. Maar hoe doe je dit? En kan dit wel altijd? Een vraag die ik mezelf regelmatig stel is dan ook: durf ik in complexe pedagogische praktijken mijn theoretische kennis en methodieken naar de achtergrond te plaatsen en vanuit de relatie met de ander aanwezig te zijn? Dat vraagt een flinke dosis lef en vertrouwen – in jezelf en de ander – want dit is niet de aanpak die je vanuit opleidingen en methodes meekrijgt. Je dient situaties ‘onder controle’ te hebben en vooral vanuit kennis professioneel te handelen.