Steun – Herstel – Groei & Bestendiging

Omschrijving

In de afgelopen jaren heeft Onderzoekend Orion van Stichting Orion een bijdrage geleverd aan de ontwikkeling en verspreiding van Traumasensitief Onderwijs. Vanuit praktijkgericht wetenschappelijk onderzoek draagt de stichting bij aan nieuwe kennis ten behoeve van traumasensitief werken in het onderwijs. Op basis van onderzoeksbevindingen worden in dit artikel de perspectieven van drie belangrijke belanghebbenden hierbinnen belicht: leerlingen, ouders en onderwijsprofessionals.

Leerlingen met emotionele en gedragsmoeilijkheden vormen een aanzienlijke uitdaging binnen het onderwijssysteem.

Hun aanhoudende emotionele, sociale en gedragsproblemen – vaak verbonden aan psychiatrische diagnoses – kunnen hun leerproces en sociale ontwikkeling verstoren en kunnen specialistische ondersteuning, zowel binnen de jeugdgezondheidszorg als het onderwijs vereisen. Deze leerlingen lopen, vanaf het moment dat zij hun reguliere schoolcarrière starten, een hoog risico op schorsing, schooluitval, verwijzing naar het speciaal onderwijs en beperkte leerresultaten. In het dagelijks werk in de scholen worden onderwijsprofessionals die met deze leerlingen werken vaak geconfronteerd met complexe klasdynamieken, emotionele spanningen, confrontatie met gevoelens van machteloosheid en beperkte praktische en inhoudelijke ondersteuning. Bovendien vormen spanningen in de samenwerking met ouders vaak een belangrijke bron van stress bij leerkrachten. Tegelijkertijd geven ouders van deze leerlingen aan dat ze zich verantwoordelijk of gemarginaliseerd voelen voor de problemen van hun kind. Dat ze te maken hebben met vijandige relaties met scholen en dat ze moeite hebben om de sterke kanten van hun kind erkend te krijgen.

Leerlingen:
Ingrijpende jeugdervaringen (ACEs) kunnen de ontwikkeling van kinderen en jongeren verstoren of zelfs tijdelijk stilleggen. Als ACEs zich blijven opstapelen, kan het stress-respons systeem chronisch ontregeld raken met negatieve eff ecten op lichaams- en hersenfuncties als gevolg. Uit verschillende onderzoeken blijkt dat de opeenstapeling van ACEs onder Nederlandse kinderen in het regulier en het speciaal onderwijs een hard gegeven is en duidelijk samenhangt met het ontstaan van internaliserend en externaliserend probleemgedrag.

Wat leerlingen meemaken vanuit meervoudig perspectief

Binnen stichting Orion is enkele jaren geleden onderzoek gedaan naar de ingrijpende jeugdervaringen (ACEs) van leerlingen in het cluster 4-onderwijs. Daarbij zijn zowel de leerlingen zelf, als hun ouders bevraagd, over wat zij hadden meegemaakt. Ook is er aanvullend dossieronderzoek gedaan. Geen van deze informatiebronnen is op zichzelf volledig: leerlingen zullen zich niet alles herinneren of schamen zich om sommige dingen te delen, ouders zijn niet altijd op de hoogte van wat hun kind heeft meegemaakt en dossiers blijken regelmatig onvolledig. Om een zo volledig mogelijk beeld te krijgen van de ervaringen van deze leerlingen, zijn in recent onderzoek deze drie bronnen met elkaar gecombineerd. De nieuwste cijfers schetsen een nog indringender beeld dan de eerste, al zorgwekkende bevindingen. Bijna 95% van de leerlingen heeft vier of meer ACEs meegemaakt, vrijwel alle leerlingen een vorm van mishandeling, en 91% heeft te maken gehad met huiselijke stressoren als de dood van een naaste, scheiding, psychiatrische problematiek bij ouders, armoede en een ouder in de gevangenis (Asselman & Offerman e.a., 2025)

De relatie tussen ACEs en gedragpsoblemen nader onderzocht

Uit de literatuur weten we dat hoe meer ACEs een leerling meemaakt, hoe groter de kans is op het ontwikkelen van posttraumatische stressklachten (PTSS). PTSS-klachten hangen vervolgens weer samen met het ontwikkelen van zowel internaliserende als externaliserende gedragsproblemen. De opeenstapeling van ACEs beïnvloedt de ontwikkeling en werking van het brein. Als gevolg daarvan kunnen, naast een overmatig actief alarmsysteem, de hoger gelegen hersengebieden zich minder of anders ontwikkelen. De executieve functies die daar gelegen zijn – zoals plannen, organiseren, impulscontrole en emotieregulatie – spelen een cruciale rol in het gedrag van leerlingen. Een beperkt executief functioneren blijkt een belangrijke voorspeller voor uiteenlopende gedragsproblemen.

In dit onderzoek is gekeken of PTSS- klachten en problemen met executief functioneren kunnen verklaren waarom cluster 4-leerlingen gedragsproblemen ontwikkelen na ACEs. Wat we vonden:
1. Posttraumatische stressklachten en problemen in het executief functioneren zijn een essentiële schakel in de relatie tussen ACEs en internaliserend en externaliserend probleemgedrag.
2. Het sterkste verband is gevonden tussen ACEs, posttraumatische stressklachten en internaliserende gedragsproblemen.  

Wat het betekent:

1. Weten hoe vaak ACEs voorkomen en wat ze doen met leerlingen, én begrijpen welke rol posttraumatische stressklachten en executief functioneren spelen bij hun gedrag, is een belangrijke stap naar betere, traumasensitieve manieren om leerlingen met ernstige gedrags- en emotionele problemen te ondersteunen.

2. Bij leerlingen met (beginnende) gedrags- en emotionele problemen is het uitvragen van zowel ACEs als PTSS-klachten van belang. Nog steeds worden te weinig leerlingen en hun ouders op tijd verwezen naar traumagerelateerde hulp.

3. In de dagelijkse praktijk kunnen leerkrachten positieve mentale gezondheidsactiviteiten inzetten om het overactieve stresssysteem van hun leerlingen in balans te brengen, PTSS-klachten te verminderen en zo bij te dragen aan een veerkrachtigere basis van hun leerlingen. Voorbeelden hiervan zijn voorspelbare dagelijkse routines, diepe ademhalingsoefeningen, spierontspanning en mindfulness.

4. Neem activiteiten voor (stress)regulatie op in het onderwijs- en jeugdhulpaanbod. Lichaamsbeweging, mindfulness, yoga en begeleid spel blijken eff ectief te zijn in het verbeteren van het executief functioneren en zelfregulatievaardigheden. Deze activiteiten kunnen problemen zoals teruggetrokken of druk gedrag verminderen én zorgen voor betere schoolprestaties bij leerlingen met gedrags- en emotionele problemen. 

[lees het hele artikel via download hiervan]